Δευτέρα, 24 Απριλίου 2017

Με έναν καβαλάρη άγιο......σε αρχαιοελληνικούς μύθους

Το όνομα «Γεώργιος», ελληνικότατο, είναι πνευματική μεταφορά από την αγροτική μας ζωή και βγαίνει από το ουσιαστικό «γεώργιον», που σημαίνει κτήμα ή χωράφι καλλιεργούμενο (ή καλλιεργήσιμο). Γίνεται όμως και επίθετο: «γεώργιος», για τον άνθρωπο που επιδέχεται την πνευματική καλλιέργεια ή που τον επέλεξε γι' αυτό η Μοίρα ή ο Θεός - < γεώργιον (= το καλλιεργήσιμο) <γεωργός < γη + οργός (< έργον). Είναι το πιο διαδεδομένο από τα ελληνικά ονόματα και μάλιστα σε απόσταση από το δεύτερο. Ενας στους δέκα Ελληνες φέρει το όνομα Γιώργος και τρεις στις δέκα γυναίκες το Γεωργία. Είναι από αυτά που πέρασαν σε ξένες γλώσσες. Οπου και να πάμε έναν Τζορτζ, έναν Γκιόργκι ή έναν Τζόρτζιο θα τους
συναντήσουμε.


Η διάδοση του ονόματος μετά τον 4ο αι. εξηγείται από την υψηλή θέση του ομώνυμου αγίου στη συνείδηση του κόσμου. Ο Αϊγιώργης, ο ιππότης άγιος με το ωραίο άσπρο άλογο, είναι ένας από τους πιο δημοφιλείς αγίους. «Αγί Γιώργης κι αν χάβουται καμπόσους άγιους χρειάζει» (όσο κι αν ταπεινωθεί ο Αϊ-Γιώργης αξίζει όσο πολλοί άγιοι μαζί) λέει μια ποντιακή παροιμία. Είναι ο λεβεντομάρτυρας του χριστιανισμού που η ίδια η εκκλησία τον αποκαλεί «τροπαιοφόρο» και οι στρατοί τον κεντούν στις σημαίες τους. Μα από το λαό ο Αϊ-Γιώργης αγαπήθηκε περισσότερο για την ηρωική του ιδιότητα πάρα επειδή ήταν άγιος. Στη λαϊκή λατρεία ο Αϊγιώργης είναι ο ελευθερωτής των σκλάβων και υπερασπιστής των φτωχών.

Η σχετική με αυτόν διήγηση διαδόθηκε τον 5ο και 6ο αι. ευρύτατα στον ελληνικό κόσμο και στη συνέχεια στην Ανατολική και Δυτική Ευρώπη.


Απεικόνιση του Αγίου Γεωργίου.
Παρουσιάζει καταπληκτική ομοιότητα με αυτή τ
ου Βελλεροφόντη που σκοτώνει την Χίμαιρα


Ο Αϊ-Γιώργης, ως καβαλάρης δρακοκτόνος, έχει σχέση με το νερό, πολύτιμο αγαθό ζωής. Το νερό το πόσιμο, της πηγής, του πηγαδιού, που ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την ίδρυση ενός οικισμού. Για να δροσιστούν οι άνθρωποι και να ποτίσουν τη γη τους.


Ο Περσέας και η Ανδρομέδα σε τοιχογραφία της Πομπηίας

Σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις, την πηγή διαφεντεύει δράκοντας που δεν αφήνει τους ανθρώπους να πάρουν νερό όποτε θέλουν. Αφήνει το νερό να τρέξει κάποιες ώρες την ημέρα μόνο αν τον «ταΐσουν» ανθρώπινο κρέας νέου ανθρώπου.

Στα τραγούδια του ελληνικού λαού ο άγιος Γεώργιος είναι ο δρακοκτόνος, ο ήρωας του παραμυθιού που με το κοντάρι του σκοτώνει το θεριό και γλιτώνει τη βασιλοπούλα, η οποία έχει δοθεί βορά στο θηρίο, για ν' αφήσει το νερό της πολιτείας να τρέξει. Ποιο είναι το θηρίο; Είναι ο δράκοντας της ζέστης, που βγάζει φλόγες απ' το στόμα του. Αυτός ο δράκοντας κρατάει το νερό της πολιτείας - έτσι λέει το παραμύθι - και δεν το αφήνει να τρέξει, εξόν κι αν του κάνουνε θυσία τη βασιλοπούλα, αν του τη δώσουν να τη φάει. Ο Αϊ-Γιώργης σκοτώνει το δράκοντα και σώζει τη βασιλοπούλα. Αυτό είναι το παραμύθι.

Αρχαιοελληνική η καταγωγή του μύθου

Οτι γύρω από τις πηγές, τις βρύσες και τα πηγάδια λημεριάζουν φίδια και στοιχεία που εμποδίζουν τους ανθρώπους να πάρουν νερό είναι κοινή λαϊκή πίστη.

Το θέμα δεν ανήκει μόνο στον Αϊ-Γιώργη ούτε αποκλειστικά στη χριστιανική παράδοση. Η δρακοκτονία ως δείγμα παλικαριάς ενός θεού ή ενός ήρωα είναι αγαπητό θέμα όχι μόνο στην ελληνική παράδοση, αλλά και στην παγκόσμια μυθολογία. Τον βρίσκουμε αρχικά στην αρχαία Ελλάδα με τον Περσέα που γλίτωσε την Ανδρομέδα, με τον Ηρακλή που έσωσε την Ησιόνη και με τον Βελλερεφόντη που σκότωσε την Χίμαιρα.

Τον ίδιο μύθο βρίσκουμε στους Ινδούς όπου ο ήρωας Βίμα σκοτώνει πάλι δράκοντα για να γλιτώσει έναν Βραχμάνο, στους Σκανδιναβούς και σε πλήθος ευρωπαϊκά παραμύθια όπου κάποιος ιππότης ή άγιος γλιτώνει πάντα τον τόπο από ένα άγριο θηρίο. Είναι η αιώνια συμβολική τιμωρία του σωτήρα και τιμωρού που παρουσιάζεται στις δύσκολες ώρες των δυστυχισμένων.



Καβάλα στον Πήγασο ο Βελλεροφόντης επιτίθεται με το δόρυ
κατά του τέρατος που έχει σώμα και κεφάλι λιονταριού, κεφάλι
με λαιμό αίγας φυτρωμένα στη ράχη και φίδι για ουρά (
2ος αι. π.Χ. Τάραντας. Museo Nazionale Archeologico)

Το θέμα του όμως συμβολίζει την πάλη του φωτός με το σκοτάδι, της αλήθειας με το ψέμα, του νεανικού και χαρούμενου με το μίζερο και φθονερό. Τέτοια ήταν και η πρώτη συμβολική σύλληψη του μύθου όταν ο Απόλλωνας-ήλιος σκότωσε τον Πύθωνα-σκοτάδι.

Την πηγή των Δελφών τη φύλαγε μια δράκαινα (θηλυκό φίδι). Ο Απόλλωνας σκότωσε αυτό το φοβερό φίδι που ονομαζόταν Πύθωνας και είχε δέκα χέρια και τέσσερα μάτια. Εμοιαζε με τεράστια σαύρα και έκανε πολλές καταστροφές στην περιοχή. Θόλωνε τα νερά αναταράζοντας τις πηγές και τα ποτάμια, κατέστρεφε τις καλλιέργειες, καταβρόχθιζε τα κοπάδια και τρόμαζε τις Νύμφες· όταν μάλιστα ήταν πολύ μανιασμένος, στραγγάλιζε και κατάπινε τους ανήμπορους κατοίκους. Ο Απόλλωνας σκότωσε τον Πύθωνα με τα ολόχρυσα βέλη που του χάρισε ο Ηφαιστος και έτσι απάλλαξε τους κατοίκους της περιοχής, που για να θυμούνται το κατόρθωμά του καθιέρωσαν προς τιμήν του τους Πυθικούς Αγώνες.

Αυτό το θέμα «υιοθέτησε» ο χριστιανισμός στο μύθο του Αϊ-Γιώργη που καβάλα στο άλογο σκοτώνει το δράκο. Παρότι η σχετική διήγηση είναι διαδεδομένη σε όλους τους χριστιανούς, μέχρι τον 12ο αι. η δρακοκτονία δεν αναφέρεται στα συναξάρια ούτε αποδίδεται στην εικονογραφία. Η ανατολική εκκλησία ανέχθηκε το μύθο, αλλά δεν τον παραδέχτηκε, αντίθετα η δυτική εκκλησία πολύ νωρίς υιοθέτησε το μύθο και στις βιογραφίες και στην εικονογραφία.

http://www.rizospastis.gr/getImage.do?size=medium&id=242367
«... Κι ως πύρωνεν ακόμα στη φευγάλα,τρικυμισμένος κι όλος φως,
χρυσόχυτος μου εφάνταζε καβάλα,σαν τον Αϊ-γιώργη, λίγο πιο μικρός».
Ακριλικό, σύνθεση Γ. Φαρσακίδη σε στίχους Μιλτ. Μαλακάση

Η απεικόνιση του Αϊγιώργη έφιππου στο άσπρο άλογο να σκοτώνει το δράκο παρουσιάζει καταπληκτική ομοιότητα με αυτή του Βελλεροφόντη που σκοτώνει την Χίμαιρα. Ο Βελλεροφόντης είναι έφιππος στον Πήγασο έχοντας στο κεφάλι ακτινωτό στεφάνι όπως αυτό που η χριστιανική ζωγραφική κοσμεί το κεφάλι των αγίων. Με το δόρυ του χτυπά την Χίμαιρα που είναι στα πόδια του αλόγου του, όπως και στην εικόνα του αγίου Γεωργίου. Δεξιά του στέκεται η Σθενέβοια, χθόνια θεότητα του τόπου όπου γίνεται η μάχη, πίσω κάθεται κάποιος νέος, ανάλογα προς το μειράκιον του αγίου Γεωργίου όπως και η Σθενέβοια αναλογεί στη βασιλοπούλα. Κλαδιά δέντρων στην απεικόνιση δείχνουν ότι η σκηνή συμβαίνει στους αγρούς, όπως και στη χριστιανική. Η μορφή του θηρίου έχει ομοιότητες με κάποιες απεικονίσεις του κήτους που ετοιμάζεται να καταβροχθίσει την Ανδρομέδα.

Σήμερα είναι τ' Αϊγιωργιού σήμερα αλλάζει ο χρόνος

Την εποχή που είχαμε κτηνοτροφία και γεωργία, η γιορτή του Αϊγιώργη μαζί με του Αϊ-Δημήτρη στις 26 Οκτώβρη ήταν τα δύο σύνορα του χρόνου. Απ' τ' Αϊγιωργιού αρχίζει το θέρος και οι κτηνοτρόφοι ανέβαιναν στα βουνά, στις καλοκαιρινές τους βοσκές και τ' Αϊδημήτρη κατέβαιναν στα χειμαδιά. Γεωργοί και κτηνοτρόφοι έκαναν τις συμφωνίες τους για τα κτήματα, τα ζώα και το εργατικό προσωπικό (βοσκοί, σέμπροι, παραγιοί κλπ.). Οι κοινοτάρχες προσλάμβαναν τους γελαδάρηδες, τους αγροφύλακες, ακόμα και τους παπάδες. Ολα τα πράγματα τα συμφωνάγανε με ορόσημο τ' Αϊγιωργιού. Και χρήματα αν έπαιρνε δανεικά κάποιος, τ' Αϊγιωργιού θα τα 'δινε πίσω.

Ηρακλής ΚΑΚΑΒΑΝΗΣ
Ριζοσπάστης
18/4/2009